Κοινωνική πραγματικότητα, κριτικός λόγος και ποινικό φαινόμενο

Αυτές οι αλλαγές δεν συνέβησαν παντού ταυτόχρονα ούτε με τον ίδιο τρόπο. Στην Ελλάδα μετά από μια μακρά περίοδο δημοκρατικής ευφορίας μετά την πτώση της δικτατορίας, περίοδο που τελείωσε μαζί με τους Ολυμπιακούς Αγώνες, σημειώθηκε μία αυταρχική και ιδίως χαοτική τροπή, όπου η υπερσυσσώρευση υποθέσεων, η αύξηση των ορίων των απειλούμενων ποινών, η επίταση της αστυνομικής καταστολής και η υποστελέχωση, η έλλειψη επαγγελματισμού και η πολιτική εργαλειοποίηση των φορέων του τυπικού κοινωνικού ελέγχου έδωσαν μια νέα κατεύθυνση στην αντεγκληματική πολιτική, στο πλαίσιο της οποίας άρχισαν να αναδεικνύονται ως σταθερός παράγοντας τα εγκλήματα του κράτους και τα εγκλήματα των ισχυρών.

Η κρίση λειτούργησε ως καταλύτης για το νέο πρόσωπο της εγκληματικότητας και της ποινικής καταστολής. Από τη μία η εγκληματικότητα ως στατιστικό μέγεθος επικεντρώθηκε τεχνητά σε ορισμένες μόνον κατηγορίες εγκλημάτων του δρόμου και από την άλλη, όπως διαφαίνεται, αυξήθηκαν τα εγκλήματα του κράτους και αναδείχθηκε η έκταση των εγκλημάτων των εταιρειών και της διαφθοράς που όλα τα προηγούμενα χρόνια είχαν εξαπλωθεί στην Ελλάδα.

Η ελληνική κοινωνία αντιμετωπίζει μεγάλες ανισότητες, ισχυρή τάση αποδημίας του νέου και με αυξημένα τυπικά προσόντα δυναμικού, μεγάλη ανεργία στους νέους. Είναι μια κοινωνία που έχει βιώσει απότομα μια οικονομική κατάρρευση που μετατράπηκε σε κοινωνική κρίση, με έναν πολύ μεγάλο αριθμό ανθρώπων, μεταναστών και προσφύγων, που ζουν κάτω από τα όρια της κατώτατης ποιότητας επιβίωσης ενός ανθρώπου. Το κράτος δικαίου διέρχεται σοβαρή κρίση: οι αντιδράσεις σε αυτές τις συνθήκες πλαισιώνονται από τέσσερις κυρίως παράγοντες: την όξυνση της κοινωνικής βίας, την απαξίωση των θεσμών της Δημοκρατίας, την κρίση στη Δικαιοσύνη και την αύξηση της παράνομης αστυνομικής καταστολής.

Στην παρούσα συγκυρία στην Ελλάδα, αλλά όχι μόνον εδώ, περισσεύουν στην επικαιρότητα τα περιστατικά αστυνομικής αυθαιρεσίας και καταχρηστικής βίας, υπό τη ρητή κάλυψη των θεσμικών κέντρων, τα οποία έχουν την ευθύνη του σεβασμού και της προάσπισης των ελευθεριών και των εγγυήσεων ενός δημοκρατικού κράτους δικαίου. Έτσι επιχειρείται η κατασκευή μιας ευρύτερης συναίνεσης σε σχέση όχι μόνο με τις συγκεκριμένες πρακτικές φανερής καταστολής, αλλά και με μια σειρά δομικών αλλαγών, των οποίων η σημασία παραμένει απροσπέλαστη από τη μεγάλη πλειονότητα των πολιτών. Πρόκειται για αλλαγές που σε ένα μεγαλύτερο βάθος χρόνου οδηγούν σε σημαντικές αλλοιώσεις και στρεβλώσεις του θεσμικού συστήματος.

Η εμφατική παρουσία των κατασταλτικών μηχανισμών δεν αποτελεί κάτι νέο. Αντίθετα, έχει αποτελέσει αποφασιστικό στοιχείο της συγκρότησης και της λειτουργίας του συστήματος εξουσίας στη χώρα μας. Η επιλογή αυτή απέκτησε ένα νέο νόημα με το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης, την υποβολή της χώρας μας σε καθεστώς διεθνούς οικονομικής επιτήρησης από το 2010, τις κοινωνικές αντιδράσεις που οι μνημονιακές πολιτικές πυροδότησαν και τη μακάβρια διαχείριση του μεταναστευτικού - προσφυγικού ζητήματος. Οι ολοένα διευρυνόμενοι δυστοπικοί χώροι που διαμορφώνει ο καπιταλισμός-καζίνο στην ενδοχώρα καθρεφτίζονται πλέον στις αποθήκες σωμάτων στο σύνορο και τα θαλάσσια νεκροταφεία.

O ρόλος που επιτέλεσε το ποινικοκατασταλτικό σύστημα σε όλο το διάστημα της κρίσης είναι ένα ανοικτό πεδίο μελέτης, αλλά είναι αδιαμφισβήτητο ότι οι κατασταλτικοί μηχανισμοί αναδείχθηκαν σε ακρογωνιαίο λίθο της διαχείρισης των κοινωνικών προβλημάτων. Δημιουργήθηκε έτσι μια νέα σχέση αστυνομίας – πολιτών: την πρώτη περίοδο μαζικών συγκρούσεων και τριβών σε όλα τα επίπεδα, ακολούθησαν οι χωρικά στοχευμένες συγκρούσεις. Έχει φθάσει σήμερα να επισημοποιηθεί, μέσα από τη διεύρυνση του πεδίου αρμοδιοτήτων του υπουργείου προστασίας του πολίτη, η ανάθεση στην αστυνομία της διευθέτησης και της ρύθμισης των κοινωνικών προβλημάτων. Στο πλαίσιο αυτό, το ζήτημα της ασφάλειας ανακατασκευάστηκε επικοινωνιακά και έγινε αντικείμενο πολιτικής εργαλειοποίησης πέρα από κάθε πραγματική συγκυρία. Ό,τι δεν πέτυχε η τρομοκρατία στην Ελλάδα, δηλαδή, να αναδειχθεί το πρόβλημα της ασφάλειας σε πρωτεύον θέμα της κυβερνητικής ατζέντας, το κατόρθωσε η επικοινωνιακή διαχείριση του προσφυγικού και μεταναστευτικού ζητήματος.

Ένα ακόμα ζήτημα προς διερεύνηση στην εγκληματολογία, είναι πώς δημιουργήθηκε η τάση της λεγόμενης «διακυβέρνησης μέσω του εγκλήματος» και στην Ελλάδα, πώς τα εγκλήματα του κράτους και η συστημική βία υιοθετήθηκαν επισήμως από πολιτικούς ιθύνοντες κατά καιρούς την τελευταία δεκαπενταετία και ποιες είναι οι συνέπειες αυτής της διακυβέρνησης. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον εν προκειμένω παρουσιάζει ο πιθανολογούμενος συμψηφισμός της ναζιστικής εγκληματικής δράσης των προηγούμενων ετών με την εξαΰλωση του πολιτικού προσωπείου των φορέων της.

Η σημερινή περίοδος μπορεί να θεωρηθεί εμβληματική, καθώς πρόσφατα θεσμοθετήθηκε στη χώρα μας, μετά από πολλά χρόνια προσπαθειών, το νέο πλαίσιο ποινικής καταστολής, δηλαδή ο Ποινικός Κώδικας και ο Κώδικας Ποινικής Δικονομίας. Πρόκειται για δύο κείμενα που, αν θεωρηθούν από μια οπτική της ιστορίας του Δικαίου, θεσπίζονται από Έλληνες νομοθέτες για δεύτερη φορά από τη σύσταση του ελληνικού κράτους: η πρώτη ήταν το 1950 και η δεύτερη πριν από λίγους μήνες. Αυτό και μόνον δείχνει τη σημασία του εγχειρήματος και, επιπλέον, το θέτει επιτακτικά στο επίκεντρο κάθε συζήτησης για την εγκληματοποίηση, για την ποινικοποίηση, για την επιλεκτική λειτουργία του ποινικού δικαίου και της ποινικής δικαιοσύνης, για τον σκοπό της ποινής, καθώς και για τις ιδεολογικές προσλαμβάνουσες των νέων αυτών νομοθετημάτων, που αποτελούν τον πυρήνα του τυπικού κοινωνικού ελέγχου και την επιβεβαίωση ή ανατροπή θεμελιωδών αρχών του προηγούμενου θεσμικού πλαισίου.

Ωστόσο, οι νέες συνθήκες που έχουν διαμορφωθεί, πέρα από την κρίση και, συγκεκριμένα, τα ζητήματα που θέτουν αφενός η νέα επανάσταση στην τεχνολογία και η καθιέρωση της ρομποτικής και αφετέρου η επανάκαμψη των βιογενετικών προσεγγίσεων και της ιδέας της οντολογικής προέλευσης της προδιάθεσης για το έγκλημα, είναι ζητήματα που επίσης πρέπει να συζητηθούν. Τα τελευταία αυτά ζητήματα συνδέονται και με πολιτικές θεωρίες και πρακτικές που απαξιώνουν τα ανθρώπινα δικαιώματα, προάγουν τον ρατσισμό και τη μισαλλοδοξία και που στο παρελθόν ενέπνευσαν και «νομιμοποίησαν» τα πλέον μακάβρια και απάνθρωπα εγκλήματα σε βάρος διαφόρων ομάδων πληθυσμού. Υπό το φως των παραπάνω διαπιστώσεων η σημερινή συγκυρία θέτει επιτακτικά -πλέον- νέα ζητήματα για την εγκληματολογική θεωρία, την έρευνα και τη διδασκαλία.

Η επιστήμη μας, η Εγκληματολογία και ειδικότερα η μελέτη του κοινωνικού ελέγχου, βρίσκεται στην καρδιά των εξελίξεων αυτών. Τέσσερα χρόνια μετά την ίδρυση της Ελληνικής Εταιρείας Μελέτης του Εγκλήματος και του Κοινωνικού Ελέγχου, σκοπός της οποίας είναι να θέσει αυτά τα ζητήματα, το 2ο Συνέδριό της θα επιχειρήσει να αποτυπώσει και να αποτιμήσει τις τρέχουσες εξελίξεις και τους μετασχηματισμούς που δρομολογούνται, θέτοντας ερωτήματα για τη θεωρία και την πράξη της κριτικής εγκληματολογίας στη χώρα μας αλλά και διεθνώς. Το συνέδριο θα δώσει βήμα σε κάθε επιστήμονα του οποίου η σκέψη και έρευνα κατατείνει στη διερεύνηση μια ευρείας σειράς όψεων του ποινικού φαινομένου.

Περιεχόμενα

Το Δ.Σ. της Ε.Ε.Μ.Ε.Κ.Ε

Κοινωνική πραγματικότητα, κριτικός λόγος και ποινικό φαινόμενο...12

Ι. Κριτικές προσεγγίσεις του ποινικού φαινομένου

Σοφία Βιδάλη

Κριτική Εγκληματολογία και οι ιδεολογικές βάσεις του νέου Ποινικού Κώδικα...20

Νικόλαος Κουλούρης

Η ανεξέλεγκτη φυλακή, η (επι-)στροφή στην ασφάλεια και η «εξαφάνιση» της αντεγκληματικής πολιτικής. Προβληματισμοί υπό το πρίσμα του ποινικού καταργητισμού...47

Δήμητρα Καλαμπαλίκη

Αντεγκληματική πολιτική και φόβος του εγκλήματος...89

Χάρης Παπαχαραλάμπους

Η «κοινωνία του ελέγχου» και τα όρια της κριτικής κοινωνικής θεωρίας: από τον Deleuze στον Culp ...107

Αθανασία Τριάντου

Το εγκληματικό φαινόμενο στις κοινωνίες του ελέγχου: οι ιδέες του G. Deleuze στην Εγκληματολογία και το Ποινικό Δίκαιο...122

ΙΙ. Ιστορία του εγκλήματος και της ποινικής καταστολής

Θάνος Βερβεράκης

«Έχομεν ημείς εκ γενετής κακούργους;»: η πρόσληψη της Εγκληματολογίας και το ζήτημα της θανατικής ποινής στην Ελλάδα (1880-1910)...137

Θανάσης Μπαρλαγιάννης

Από την πρόληψη στην καταστολή του εγκλήματος: η ανάπτυξη δικαστικής αστυνομίας στην Ελλάδα του 19ου αιώνα...155

Στράτος Γεωργούλας

Κρατικοεπιχειρηματικά εγκλήματα και Γερμανική κατοχή...175

Ναταλία Τσούρμα

«Η Αθήνα των εγκλημάτων»: Η θέαση του μεταπολεμικού εγκλήματος μέσα από την οπτική του αστικού χώρου (1950-1960)...190

Αχιλλέας Φωτάκης

«Μειωμένης αποδόσεως», «Μαύροι» και «Μοδίστρες»: η περιφρούρηση του φύλου και της σεξουαλικότητας των σωμάτων ασφαλείας στον 20ό αιώνα...208

Μαριλένα Παπαδάκη

Η νομική σχολή του κοινωνικού αντικειμενισμού και η συμβολή της στην εξέλιξη της διεθνούς ποινικής δικαιοσύνης μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο: η περίπτωση του Νικολάου Πολίτη (1872-1942)...225

ΙΙΙ. Ανθρώπινα δικαιώματα, καταστολή και κοινωνικός έλεγχος

Αθανασία Μαυρομάτη

Ασφάλεια, κίνδυνος και αστυνόμευση δημόσιων υπαίθριων συναθροίσεων: η εγκληματοποίηση του δικαιώματος του συνέρχεσθαι...243

Ιωάννα Τσίγκανου

Η «διαπόμπευση» ως «ποινή»: ένας ιδιότυπος μηχανισμός άσκησης τυπικού (επίσημου) κοινωνικού ελέγχου...265

Έλενα Σάββα

Το νομικό πλαίσιο για την πορνεία και η προοπτική ποινικοποίησης της μίσθωσης πορνικών υπηρεσιών στην Ελλάδα...284

ΙV. Τεχνολογία και όψεις της καταστολής

Ευδοξία Φασούλα

Έγγραφη βιομετρία: κίνδυνοι και προοπτικές υπό το πρίσμα του ευρωπαϊκού κανονισμού eIDAS και της γραφολογικής επιστήμης...300

V. Εγκλήματα των ισχυρών

Κώστας Κοσμάτος

Η αντιμετώπιση των εγκλημάτων των ισχυρών: η πρόσφατη νομοθέτηση για την δίωξη του εγκλήματος της απιστίας σε βάρος των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων στην Ελλάδα...321

Παναγιώτης Σπανός και Χαράλαμπος Καπνάς

Ο εντοπισμός οικονομικών εγκλημάτων και πράξεων διαφθοράς στο Δημόσιο Τομέα μέσω τεχνικών χρηματοοικονομικού ελέγχου...342

Ιωάννα Χαραλάμπους

Η παραβατικότητα και εγκληματικότητα των ελληνικών επιχειρήσεων: παραβάσεις στο εργασιακό δίκαιο σε επιχειρήσεις του τριτογενούς τομέα της οικονομίας...363

Μαργαρίτα Γασπαρινάτου

Η διασύνδεση εγκλήματος λευκού κολάρου και οργανωμένου εγκλήματος και τα κενά της αντεγκληματικής πολιτικής...379

Πελαγία Παπανικολάου

Το περιβαλλοντικό έγκλημα στον ελληνικό και διεθνή χώρο: μια κριτική προσέγγιση ενός εγκλήματος δεύτερης γραμμής...398

Βασιλική Θεολόγη

Το φαινόμενο της απαγωγής για λύτρα ως εκδήλωση του διεθνούς οργανωμένου εγκλήματος...417

Ειρήνη Σταμούλη

Ο εγκληματικός χαρακτήρας της Χρυσής Αυγής: μια συγκριτική εγκληματολογική προσέγγιση...436

Μαρία Κρανιδιώτη

Τα επιχειρήματα των “χωρών πηγής” και “αγοράς” για την (παράνομη ή μη) διακίνηση και συλλογή πολιτιστικών αγαθών: σκέψεις για το έλλειμμα πληροφοριών και δεδομένων από και προς τις “χώρες πηγής” πολιτιστικών αγαθών...460

VΙ. Κοινωνικός έλεγχος του προσφυγικού-μεταναστευτικού ζητήματος

Δημήτρης Κόρος

Παράνομες επαναπροωθήσεις: βιοπολιτική εξουσία, κρατικό έγκλημα και καταστάσεις άρνησης...478

Τ. Ψαλλιδάκη, Ε. Παπατζανή, Ε. Μίχα & Γ. Κανδύλης

Γεωγραφίες ελέγχου και διαχωρισμού: πολιτικές «φιλοξενίας» και στέγασης των αιτούντων άσυλο στη μητροπολιτική Αθήνα...498

Αναστασία Χαλκιά

Συν-οριακές προσεγγίσεις της ένταξης στη χώρα υποδοχής: η (ανα)συγκρότηση του κοινωνικού ελέγχου και η (απο)δόμηση της συμβίωσης...516

Μαρκέλλα Σιταρά

Ασυνόδευτοι ανήλικοι αιτούντες άσυλο, ενταξιακός λόγος και παραβατικότητα: ποιος φοβάται τους ασυνόδευτους ανηλίκους;...535

VΙΙ. Σωφρονιστικό σύστημα και μεταχείριση των κρατουμένων

Ιωάννης Πέτσας

Τιμωρητικότητα και σωφρονιστική μεταχείριση στα χρόνια της κρίσης...552

Γεώργιος Γιαννούλης και Σταμάτης Σπύρου

Γυναίκες κρατούμενες στις ελληνικές φυλακές: έρευνα εγκλεισμού των καταδικασθεισών που αποφυλακίσθηκαν από το 2016 ως και το 2020...571

Iωάννα Δρόσου

Η φυλακή γεννά τον φόβο και ο φόβος τον φαύλο κύκλο της υποτροπής: συμπεράσματα από τη σύγκριση της κοινωνίας των κρατουμένων και του άτυπου κώδικα σε κλειστού τύπου φυλακές...600

Ουίλιαμ Αλοσκόφης

Ο κύκλος της διαγενεακής φυλάκισης: η περίπτωση ενός κρατουμένου «τέταρτης γενιάς»...616

Όλγα Τζουραμάνη

Το κοινωνικό «κόστος» της ποινής εγκλεισμού σε σωφρονιστικό κατάστημα, στις οικογένειες των κρατουμένων και στα ίδια τα άτομα...634

VΙΙΙ. Παρεμβάσεις στη φυλακή

Όλγα Θεμελή

Οι φυλακές ως τα σύγχρονα ψυχιατρεία: από το ιδεώδες της επανένταξης στην ψυχική εξόντωση...653

Εύα Δερμάτη

Θεραπεία απεξάρτησης σε καθεστώς εγκλεισμού: μια ποιοτική διερεύνηση της εμπειρίας των κρατουμένων- θεραπευόμενων...672

Άννα Κασάπογλου

Η λογοτεχνία ως εργαλείο θεραπείας από τα ναρκωτικά και κοινωνικής επανένταξης κρατουμένων: αντεγκληματική πολιτική και απεξάρτηση στο πλαίσιο του σωφρονιστικού συστήματος...693

Καλλιόπη Ορφανάκη

Βιώνοντας την «τάξη»: εκπαίδευση και οι κοινωνικές εικόνες των γυναικών κρατουμένων γύρω από τη σημασία της εκπαίδευσης. Η περίπτωση του Καταστήματος Κράτησης Κορυδαλλού ΙΙ...712

ΙΧ. Υποπολιτισμοί και έγκλημα

Νικόλαος Αλεξιάδης

Από την υποκουλτούρα στην pop κουλτούρα: περιθώριo και ηθικοί πανικοί...732

Σοφία Σπυρέα

VOR-V-ZAKONE («Kλέφτες κατά τον νόμο»): διαμόρφωση, εξέλιξη και σύγχρονη παρουσία...750

Χ. Αναπαραστάσεις του εγκλήματος στην τέχνη

Εμμανουήλ Ορφανουδάκης

Εγκληματολογία και λογοτεχνία: πώς εκφράζονται μεταμοντέρνα ρεύματα στο έργο Το Κουρδιστό Πουλί του Χαρούκι Μουρακάμι...763

Δημήτρης Παρασκευόπουλος και Ελιζαβέτα Μουρζίδου

Η αφήγηση του εγκλήματος στον κινηματογράφο: η περίπτωση της ταινίας Joker...781

Παραπομπή: 

Βιδάλη, Σ., Γασπαρινάτου, Μ., Γεωργούλας, Σ., Θεμελή, Ό., Κασάπογλου, Α., Κόρος, Δ., Κουλούρης, Ν.Κ., Κουρούτζας, Χ., Παπανικολάου, Γ., Πέτσας, Γ., Σπυρέα, Σ. και Σταμούλη, Ειρ. [επιμ.], Κοινωνική πραγματικότητα, κριτικός λόγος και ποινικό φαινόμενο: συμβολές στο 2ο συνέδριο της Ε.Ε.Μ.Ε.Κ.Ε. Αθήνα: Ελληνική Εταιρία Μελέτης του Εγκλήματος και του Κοινωνικού Ελέγχου. 

ISBN: 978-618-84142-1-1